အသည္းအစားထိုးျခင္းႏွင့္ ပတ္သက္ၿပီး လူနာရွင္မ်ားမွ မၾကာခဏေမးေလ့ရွိေသာ မးခြန္းမ်ား


What is healthy liver? (က်န္းမာေသာအသည္းဆိုတာ ဘာလဲ)

အသည္းဆိုတာ ခႏၶာကိုယ္အေလးခ်ိန္၏ ၂ရာခိုင္ႏႈန္းသာရွိေသာ ခႏၶာကိုယ္အစိတ္အပိုင္းတစ္ခုျဖစ္ပါသည္္။ ၀မ္းဗိုက္္၏ ညာဘက္ နံရိုးေအာက္နားတြင္ တည္ရွိသည္။ က်န္းမာေသာအသည္းျဖစ္ပါက regeneration process ေခၚေသာ ပ်က္စီးသြားေသာ အသည္းဆဲလ္မ်ားေနရာတြင္ အသည္းဆဲလ္အသစ္မ်ားပန္လည္ျဖည့္ဆည္းေပးႏုိင္သည္။ သို႔ေသာ္ အသည္းဆဲလ္မ်ားမဲသြားျခင္း (သို႔) အသည္းေျခာက္ျခင္းျဖစ္ပါက ထို regeneration process ကိုကာင္းစြာ မလုပ္ေဆာင္ႏိုင္ေတာ့ေပ။

အသည္း၏ လုပ္ငန္းေဆာင္ရြက္ခ်က္မ်ားမွာ


What is cirrhosis or end stage liver disease (ESLD)?
(အသည္းေျခာက္ေရာဂါ သို႔ အသည္းဆဲလ္မ်ားဆိုးရြားစြာပ်က္စီးေနေသာအေျခအေန)

အသည္းသည္ အသည္း ဆဲလ္မ်ားေသသြားျပီးေနာက္ (သို႔) အသည္း၏ တစ္စိတ္တစ္ေဒသကိုဖတ္ထုတ္လိုက္ျပီးေနာက္တြင္ ဆဲလ္အသစ္မ်ားပန္လည္ပြားမ်ားႏိုင္ေသာ ခႏၶာကိုယ္၏ တစ္ခုတည္းေသာအစိတ္အပိုင္းျဖစ္သည္။ သို႔ေသာ္ အသည္းေရာင္အသား၀ါ B ပိုး၊ C ပိုးမ်ားေၾကာင့္ နာတာရွည္အသည္းေရာင္ေရာဂါျဖစ္ျခင္း၊ အရက္ေၾကာင့္ အသည္းပ်က္စီးျခင္းစေသာ အေျခအေနမ်ားတြင္ ကာလၾကာရွည္ အသည္းဆဲလ္မ်ား အဆက္မျပတ္ပ်က္စီးႏိုင္သည္။ ထိုေသသြားေသာဆဲလ္မ်ားေနရာတြင္ Scar tissue မ်ားျဖင့္ အစားထုိးလာေသာအခါမွာ အသည္းတြင္ အမာရြတ္မ်ားျဖစ္လာသည္။နာက္ဆက္တြဲအေနျဖင့္ အသည္းေကာင္းစြာ အလုပ္မလုပ္နိင္ေသာ (cirrhosis of liver) လို႔ေခၚေသာ အသည္းေျခာက္ျခင္းကို ဖစ္လာေစသည္။

Which diseases can progress to cirrhosis or ESLD? (ဘယ္လိုေရာဂါေတြက cirrhosis ကို ဖစ္ေစတာလဲ)
Adult (လူႀကီး)

Child (ကေလး)

What are the signs and symptoms of liver disease? (အသည္းေရာဂါရဲ႕လကၡဏာေတြကေရာ)


What is Acute Liver Failure?

အသည္းအလုပ္မလုပ္ႏိုင္ေတာ့တဲ့ပင္းထန္ေသာ အေျခအေနသည္မွာ ရက္အနည္းငယ္အတြင္း ရုတ္တရက္ လ်င္ျမန္စြာ အသည္းပ်က္စီးၿပီးကာင္းစြာအလုပ္မလုပ္ႏိုင္ေတာ့ျခင္းကိုခၚသည္။ ယခင္က အသည္းေရာင္ အသား၀ါရွိေနေသာလူနာတြင္ ထိုအေျခအေနမွာ hepatic coma (encephalopathy) သတိေမ့ျခင္းအထိျဖစ္ႏိုင္သည္။ အခ်ိန္မီမကုသပါက အသက္အႏၱရာယ္ထိခိုက္သည္အထိ ဖစ္ႏိုင္၍ လိုအပ္ပါက အသည္းအစားထုိးျခင္းကို လုပ္ေဆာင္သင့္သည္။


What are the causes of Acute Liver Failure? (ဘယ္လိုအေၾကာင္းရင္းေတြက acute liver failure ကို ဖစ္ေစတာလဲ)


What is Liver Transplantation and who needs it? (အသည္းအစားထုိးျခင္းကို မည္သူေတြက ပိုလိုအပ္သနည္း)

အသည္းအစားထိုးျခင္းဆိုတာ လူနာဆီမွ ပ်က္စီးေနေသာ အသည္းကို ဖယ္ရွားၿပီး အလွဴရွင္ဆီမွေကာင္းမြန္ေသာ အသည္းအစိတ္အပိုင္းျဖင့္ စားထုိုးကုသမႈတစ္ခုျဖစ္သည္။ အာက္ပါအေျခအေနတြင္ အသည္းအစားထုိးကုသျခင္းကို စဥ္းစားသင့္သည္။

အသည္းပ်က္စီးမႈအဆင့္ဆင့္ကို အေျခခံအားျဖင့္ အဆင့္(၄)ဆင့္သတ္မွတ္ လ့လာႏိုင္ပါသည္။
Stage 1: Initial Stage of Liver Disease (အသည္းေရာဂါ၏ ပထမအဆင့္)
ပထမအဆင့္တြင္ အသည္းႏွင့္သည္းေျချပြန္ ရာင္ရမ္းျခင္းကို ဖစ္ေစသည္။ ခႏၶာကိုယ္မွေရာဂါပိုးမႊားမ်ားကို တုိက္ထုတ္ရန္ႀကိဳးစား ခ်ိန္မွာ ထိုသို႔ေရာင္ရမ္းေနျခင္းေၾကာင့္ ဗိုက္ေအာင့္ျခင္းကိုခံစားရမည္။ ကာင္းစြာကုသမႈကို မခံယူပါက နာက္ဆက္တြဲအေနျဖင့္ အဆင့္ (၂) သို႔ ကူးေျပာင္းသြားႏိုင္သည္။

Stage 2: Fibrosis of the Liver (fibrous tissueမ်ား အစားထုိးျခင္းေၾကာင့္ အသည္းတြင္အမာရြတ္မ်ားျဖစ္လာျခင္း)
Fibrosis အေျခအေနတြင္ အသည္းသို႔ေသြးေလွ်ာက္ျခင္း စတင္ပိတ္ဆုိ႔လာၿပီး normal tissue (ပံုမွန္ေကာင္းမြန္ေသာ တစ္သ်ဴးစမ်ား) အစား အမာရြတ္ျဖစ္ေစတတ္ေသာ fibrous tissue မ်ား အစားထုိး၀င္ေရာက္လာသည္။ ယခုအဆင့္မွာ အသည္း၏ ပံုမွန္လုပ္ငန္းမ်ား ကာင္းမြန္စြာ မလုပ္ေဆာင္ႏိုင္ေတာ့ပါ။ သို႔ေသာ္ ကုသမႈကို ထိေရာက္စြာခံယူပါက နာက္ဆက္တြဲ ရာဂါအေျခအေနမ်ားကို ႀကိဳတင္ကာကြယ္ထားႏိုင္သည္။

Stage 3: Cirrhosis of the Liver (အသည္းဆဲလ္မ်ားပ်က္စီးျခင္း / အသည္းေျခာက္ေရာဂါ)
Cirrhosis of liver (အသည္းေျခာက္ေရာဂါ)သည္ အသည္းတြင္ fibrous tissue မ်ား လံုး၀အစားထုိးလိုက္ေသာေၾကာင့္ သြးစီးဆင္းမႈမ်ား ပိတ္ဆို႔လာၿပီး နာတာရွည္ အသည္းပ်က္စီးျခင္းမ်ား ဖစ္လာသည္။ ထုိသို႔အႏၱရာယ္မ်ားေသာ အေျခအေနတြင္ ဆးကုသမႈကို စနစ္တက်ခံယူသင့္သည္။ 

Stage 4: Liver Failure and Advanced Liver Disease (ေနာက္ဆံုးအဆင့္- အသည္းပ်က္စီးျခင္း/ အသည္းအလုပ္ မလုပ္ႏိုင္ေတာ့ျခင္း)
ေနာက္ဆံုးအဆင့္တြင္ အသည္း၏လုပ္ငန္းေဆာင္တာမ်ားကို မလုပ္ေဆာင္ႏုိင္ေတာ့ေခ်။ ယခုအေျခအေနတြင္ အသက္အႏၱရာယ္ ကာကြယ္ႏိုင္ရန္ ခ်က္ခ်င္းအေရးေပၚကုသမႈမ်ားခံယူသင့္သည္။ ကုသမႈမခံယူပါက တျဖည္းျဖည္း ပိုဆိုးလာႏိုင္ၿပီး အသည္းပ်က္စီးမႈေၾကာင့္ သဆံုးသည္အထိ ဖစ္ႏိုင္သည္။ အသည္းပ်က္စီးလာေသာေၾကာင့္ ခႏၶာကိုယ္တြင္း အဆိပ္အေတာက္မ်ားလည္း စုပံုလာေစသည္။

အသည္းေရာဂါေၾကာင့္ အသက္ရွင္ရန္ သက္တမ္းတစ္ႏွစ္ေအာက္သာ က်န္ေသာလူနာမ်ားအေနျဖင့္ အသည္းအစားထိုးကုသျခင္းကို ခံယူသင့္သည္။
အသည္းေရာဂါ၏ ပင္းထန္မႈအေျခအေနေပၚမူတည္ၿပီး အဆင့္ ၁ မွ ၃ အထိသတ္မွတ္ထားပါသည္။ အမ်ားအားျဖင့္ အဆင့္ ၂ င့္ အဆင့္ ၃ တြင္ အသည္းအစားထုိးကုသရန္ စဥ္းစားသင့္ပါသည္။


Who can donate a liver? (ဘယ္သူေတြက အသည္းလွဴဒါန္းႏိုင္လဲ)

အသည္းလွဴဒါန္းႏိုင္သူေတြကေတာ့ living donor (က်န္းမာ၍အသက္ရွင္လ်က္ရွိသူ) ၊ deceased donor (ေသဆံုးၿပီးကာစ လူ)၊ brain dead donor (ဦးေႏွာက္ဆဲလ္ေသေနတဲ့ အသက္ရွင္လ်က္ရွိသူ) အသည္းအစားထိုးကုသျခင္းတြင္ (ေသြးအမ်ိဳးအစား တူညီမႈရိွမရိွ) blood group matiching test စစ္ေဆးရန္လိုအပ္သည္။ ဥပမာအားျဖင့္
လူနာသည္ "O" ေသြးျဖစ္ပါက "O" ေသြးအလွဴရွင္မွ လွဴဒါန္းႏိုင္သည္။
လူနာသည္ "A" ေသြးျဖစ္ပါက "A" (သို႔) "O" ေသြးအလွဴရွင္မွ လွဴဒါန္းႏိုင္သည္။
လူနာသည္ "B" ေသြးျဖစ္ပါက "B" (သို႔) "O" ေသြးအလွဴရွင္မွ လွဴဒါန္းႏိုင္သည္။
လူနာသည္ "AB" ေသြးျဖစ္ပါက "A" (သို႔) "B" (သို႔) "AB" (သို႔) "O" ေသြးအလွဴရွင္မွ လွဴဒါန္းႏိုင္သည္။


Who can be a living donor?

living donor ဆိုသည္မွာ က်န္းမာ၍ အသက္ရွင္လ်က္ရွိေသာသူကို ဆိုလိုပါသည္။ အသည္းသည္ ခႏၶာကိုယ္ထဲတြင္ large portion of liver အသည္း၏တစ္စိတ္တစ္ပိုင္းကို ဖယ္ရွားလိုက္ေသာ္လည္း အသည္းဆဲလ္မ်ားသည္ regenerate (ျပန္လည္တည္ေဆာက္ျခင္း)လုပ္ႏိုင္ေသာ organ (အစိတ္အပိုင္း) တစ္ခုျဖစ္သည္။ အသည္း၏က်န္အစိတ္အပိုင္းမွ ရက္သတၱပတ္အနည္းငယ္အတြင္းမွာပင္ အသည္းပံုမွန္အရြယ္အစားသို႔ပန္ေရာက္ေစရန္ ႀကီးထြားလာသည္။ အထက္ပါအခ်က္ေၾကာင့္ လွဴဒါန္းသူမွ အသည္းတစ္စိတ္တစ္ပိုင္းကို အသည္းတြင္ ကင္ဆာ (သို႔) အဖုအက်ိတ္ဖစ္ေနေသာလူနာထံသို႔ ကာင္းမြန္စြာလွဴဒါန္းႏိုင္သည္။

ထုိ႔ေၾကာင့္ liver transplant အသည္းအစားထုိးလုပ္ေဆာင္ျခင္းျဖင့္ အသည္းပ်က္စီးေနေသာလူနာတြင္လည္း လွဴဒါန္းသူ ပးလုိက္ေသာ အသည္းအစိတ္အပိုင္းမွ ထိုလက္ခံလူနာတြင္ အသည္းပံုမွန္အရြယ္အစားသို႔ပန္လည္ႀကီးထြားလာၿပီး အသည္း၏လုပ္ငန္း ဆာင္တာမ်ားကို မူလအတိုင္းျပန္လည္ေဆာင္ရြက္ႏိုင္သည္။

အလွဴရွင္ရဲ႕ အသည္းတစ္စိတ္တစ္ပိုင္းကို ထုတ္ယူၿပီး လူနာထဲသို႔ထည့္ေပးမွာျဖစ္ပါတယ္။ အလွဴရွင္၏အသည္းရဲ႕ ၇၀ရာခိုင္ႏႈန္းေလာက္အထိ ထုတ္ယူႏိုင္ပါတယ္။ အလွဴရွင္တြင္ ထုတ္ယူၿပီးက်န္ရွိေသာ အသည္း အစိတ္အပိုင္းမွ ပံုမွန္အသည္းအရြယ္အစားသို႔ ဆဲလ္မ်ားျပန္လည္ပြားမ်ားလာသည္။ ၂လမွ ၃လခန္႔အတြင္း နဂိုမထုတ္ယူခင္က အသည္းအရြယ္အစားရဲ႕ ၉၀ရာခိုင္ႏႈန္းေလာက္ ပန္ျပည့္လာႏိုင္သည္။

အသည္း အလွဴရွင္ေရြးခ်ယ္တဲ့အခါမွာ အာက္ပါအခ်က္အလက္မ်ားျဖင့္ ပည့္စံုသူျဖစ္ရပါမည္။
 အလွဴရွင္အေနနဲ႔ မိသားစု၀င္၊ဆြမ်ိဳးသားခ်င္းျဖစ္ရပါမည္။ ဥပမာ လူနာရွင္ရဲ႕မိန္းမ၊ လူနာရွင္ရဲ႕ေယာက္်ား၊ မိဘ၊ ညီအစ္ကိုေမာင္ႏွမ၊ ၀မ္းကြဲေမာင္ႏွမ၊ ကေလး၊ အဖိုးအဘြား၊ မး
 ေသြးအုပ္စုအမ်ိဳးအစား
 အသက္၁၈ႏွစ္ င့္ ၅၅ႏွစ္ ၾကား
 အ၀လြန္သူမျဖစ္ရ

For how long does the donor stay in the hospital? (ေဆးရံုမွာ အလွဴရွင္အေနနဲ႔ ဘယ္ေလာက္ၾကာေအာင္ေနရမွာလဲ)
အစားထုိးခြဲစိတ္ကုသမႈခံယူၿပီးေနာက္ ICU (အထူးၾကပ္မတ္ေဆာင္) တြင္ ၂ရက္ခန္႔ေနၿပီးေနာက္ ရိုးရိုးအခန္းတြင္ ၅ရက္မွ ၇ရက္အထိ နရန္လိုအပ္သည္။ ဆးရံုဆင္းၿပီးေနာက္ စိတ္ခ်ရေစရန္ ဆးရံုအနီးနားတြင္ ၁၀ရက္မွ ၁၅ရက္အထိေနထိုင္ရန္ လိုအပ္သည္။

Are there any long term side effects on liver donor? (အသည္းလွဴဒါန္းသူအေနနဲ႔ ရရွည္ဆိုးက်ိဳးေတြရွိႏိုင္လား)
အသည္းအလွဴရွင္သည္ ၃ပတ္မွ ၄ပတ္အထိအနားယူရမည္။ ၄ပတ္ေက်ာ္ေနာက္ပိုင္းတြင္ မပင္ပန္းေသာအလုပ္ (light work)မ်ား လာက္ လုပ္ကိုင္နိုင္ျပီး ၆ပတ္ေျမာက္ေရာက္တဲ့အခါတြင္ ပံုမွန္အလုပ္မ်ားကိုပန္လုပ္ႏိုင္ပါသည္။ရရွည္တြင္ ဆိုးက်ိဳးမ်ားမျဖစ္ေပၚနိုင္ပါ။ ခြဲစိတ္ျပီး ၆လအတြင္း ပင္းထန္ေသာ လ့က်င့္ခန္းလုပ္ျခင္းကို ရွာင္ရွားသင့္သည္။

What do you mean by deceased donors? (Deceased donor ဆိုတာ)
Deceased donor ဆိုသည္မွာသဆံုးၿပီးကာစ လူ၊ခါင္းထိခိုက္ဒဏ္ရာ၊ ဦးေႏွာက္ေသြးယိုျခင္း၊ လျဖတ္ျခင္းေၾကာင့္ ဦးေႏွာက္ေသေနေသာ လူနာ၊ Deceased Donor Transplant Programme (မေသမီ က်ာက္ကပ္လွဴဒါန္းရန္ စာရင္းသြင္းလက္ခံေသာဌာန) ကို ဆက္သြယ္ထားသူမ်ားဖစ္သည္။ ထုိ program တြင္ စာရင္းေပးထားသည္ လူမွသဆံုးသြားေသာအခါ ဌာန မွ သင့္ကို ဆက္သြယ္္လာပါမည္။ ထိုအခ်ိန္တြင္သဆံုးသြားေသာ လူနာ (non-living donor) ထံမွ အသည္းကို ခ်က္ခ်င္းထုတ္ယူၿပီး လူနာထံသို႔ အလ်င္အျမန္ အစားထုိးကုသေပးျခင္းကို ဆိုလိုပါသည္။

What is the success rate of a liver transplantation?
(အသည္းအစားထိုးျခင္း၏ အာင္ျမင္ႏိုင္ေသာရာခိုင္ႏႈန္းကေရာ)

အသည္း အစားထိုးကုသမႈ၏ 95 ရာခိုင္ႏႈန္းသည္အာင္ျမင္မႈရရိွနိုင္သည္။ အလံုးစံုပန္ေကာင္းလာရန္ ၾကားကာခ်ိန္သည္ ရာဂါအေျခအေနေပၚ မူတည္ၿပီး လူနာတစ္ဦးႏွင့္တစ္ဦးကြာျခားပါသည္။


Rejection ဆိုတာဘာလဲ ?

အစားထုိးခြဲစိတ္ကုသမႈ၏နာက္ဆက္တြဲျပသနာအေနျဖင့္ အစားထိုးလိုက္ေသာ အသည္းကို ခႏၶာကိုယ္၏ ခုခံအားစနစ္မွပန္လည္ တိုက္ထုတ္တတ္သည့္အတြက္ risk of rejection ဆိုးက်ိဳးေတြျဖစ္ေစႏိုင္ပါသည္။ ထို႔ေၾကာင့္ အသည္း အစားထိုးကုသမႈခံယူၿပီးေနာက္ ခႏၶာကိုယ္မွ Anti-rejection medicine (ခုခံအားစနစ္ကိုလ်ာ့ခ်ေပးေသာဆးမ်ား)သာက္ရန္ လိုအပ္ပါသည္။
Anti-rejection ေဆးမ်ား၏ဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးအေနျဖင့္ ယင္းေဆးမ်ားသည္ ခုခံအားစနစ္ကိုလ်ာ့ခ်ထားသည့္အတြက္ ရာဂါပိုးမႊားမ်ား အလြယ္တကူ၀င္ေရာက္ႏိုင္ပါသည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ခႏၶာကိုယ္ကို အျခားေရာဂါပိုးမ်ား မဝင္ေရာက္နို္င္ေစရန္ အထူးဂရုစိုက္သင့္ပါသည္။
လူနာအေနျဖင့္ အစားထိုး ခြဲစိတ္ျပီး ၂လမွ ၃လအတြင္း နလံျပန္ထူးလာနိုင္ျပီး ၆လၾကာၿပီးေနာက္ ပံုမွန္လုပ္ငန္း ဆာင္တာေတြကို ပန္လည္ လုပ္ေဆာင္္ႏိုင္ပါသည္။

How can patients follow-up in the future?

(အစားထုိးကုသၿပီးေနာက္ ဆရာ၀န္ႏွင့္ ဘယ္အခ်ိန္ေတြမွာ ပန္ျပရမလဲ) ပံုမွန္အတိုင္း ၆လတစ္ႀကိမ္ (သို႔) တစ္ႏွစ္တစ္ႀကိမ္ သက္ဆိုင္ရာ ဆရာဝန္နွင့္ ပန္လည္ ပသရန္ လိုအပ္ပါသည္။

     